Hac

Haccın tanımı ve İslam'daki yeri

Hac kelime olarak «kastetmek, yönelmek» manasındadır. Istılahta ise belirli bir zamanda (hac ayları: Şevval, Zilkâde ve Zilhicce'nin ilk on günü) Mekke-i Mükerreme'deki Kâbe-i Muazzama'yı, Arafat'ı, Müzdelife'yi ve Mina'yı ziyaret ederek hususi menâsiki yerine getirmektir. Hac, hicretin 9. yılında farz kılınmış, Peygamber Efendimiz (s.a.v.) farzdan sonra sadece bir kez, hicretin 10. yılında Vedâ Haccı'nı edâ etmiştir.

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: «Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah bütün âlemlerden müstağnîdir» (Âl-i İmrân 3/97). Ayrıca: «İnsanlar arasında haccı ilân et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen bineklere binerek sana gelsinler» (Hac 22/27).

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) haccın faziletini şöyle bildirmiştir: «Kim Allah için hacceder de (hac esnasında) kötü söz söylemez ve günah işlemezse, anasından doğduğu günkü gibi (günahsız olarak) döner» (Buhârî, Hac, 4; Müslim, Hac, 438). Yine: «Bir umreden sonra yapılan diğer umre, ikisi arasındaki günahlara keffârettir. Mebrûr (kabul edilmiş) haccın karşılığı ise ancak cennettir» (Buhârî, Umre, 1; Müslim, Hac, 437).

Haccın şartları

Fıkıh âlimleri haccın farz olmasının şartlarını şöyle sıralar:

1. Müslüman olmak: Kâfire farz değildir, sahih de olmaz.
2. Akıl sahibi olmak: Mecnûna farz olmaz.
3. Bâliğ olmak: Çocuğa farz olmaz; haccederse nâfile olur, bâliğ olunca tekrar farzdır.
4. Hür olmak: Köleye farz değildir.
5. İstitâat (güç yetirebilme): Beden sağlığı, yol güvenliği, ailenin nafakasını ayırdıktan sonra hac masrafını karşılayabilecek mâlî güç ve Hanefîlere göre kadın için mahrem.

Haccın rükünleri

Hanefî mezhebine göre haccın iki rüknü vardır; cumhura göre dört rüknü vardır. Rükünlerden birinin terki hâlinde hac sahih olmaz:

1. İhram: Hac veya umre niyetiyle, telbiye getirerek mîkat sınırından ihrama girmek. (Cumhura göre rükün, Hanefîlere göre şart.)
2. Arafat'ta vakfe: Zilhicce'nin 9'unda zevâl vaktinden 10 Zilhicce fecr-i sâdığa kadar bir an Arafat sınırları içinde bulunmak. Peygamberimiz: «Hac Arafat'tır» (Tirmizî, Hac, 57) buyurmuştur.
3. İfâza (ziyaret) tavafı: Bayram günlerinde Kâbe-i Muazzama'nın etrafında yedi şavt tavaf yapmak. «Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler» (Hac 22/29).
4. Safâ ile Merve arasında sa'y: Safâ'dan başlayıp Merve'de bitirmek üzere yedi şavt. «Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın işaretlerindendir» (Bakara 2/158). (Cumhura göre rükün, Hanefîlere göre vacip.)

Haccın vacipleri

Vacip; terkedildiğinde haccı bozmayan, ancak ceza (dem) gerektiren ameldir:

• Mîkat sınırından ihrama girmek.
• Arafat vakfesini güneş batıncaya kadar uzatmak (gündüz vakfeye duranlar için).
• Müzdelife'de vakfe ve gecelemek.
• Mina'da teşrîk günleri gecelemek.
• Şeytan taşlamak (cemerât).
• Saçları traş etmek veya kısaltmak (halk veya taksîr).
• Vedâ tavafı (âfâkîler için).

Hac çeşitleri: ifrad, kıran, temettü

Hac üç çeşittir; hacı niyet ettiği esnada birini seçer:

• İfrad haccı: Sadece hac niyetiyle ihrama girmek. Şükür kurbanı vacip değildir.
• Kıran haccı: Aynı ihramda hem hac hem umre niyetiyle bulunmak. Şükür kurbanı (hedy) vaciptir.
• Temettü haccı: Hac aylarında önce umre yapıp ihramdan çıkmak, sonra Terviye günü (8 Zilhicce) Mekke'den yeniden hac için ihrama girmek. Şükür kurbanı vaciptir. Peygamberimiz (s.a.v.) Vedâ Haccı'nda hedy sevk etmeyen ashabına temettüyü emretmiştir (Müslim, Hac, 141).

Haccın günü gününe edâ şekli

Birinci gün: Terviye günü (8 Zilhicce)

Hacı, bulunduğu yerden öğleden önce ihrama girer ve Mina'ya hareket eder. Mina'da öğle, ikindi, akşam, yatsı namazlarını kasr (kısaltma) ile, cem etmeden, vakitlerinde kılar. Ertesi sabah fecr-i sâdıkla beraber sabah namazını da Mina'da edâ eder. Bu, Hz. Câbir (r.a.) rivayet eden meşhur hac hadisinde sabit olan Peygamberimiz'in (s.a.v.) sünnetidir (Müslim, Hac, 1218).

İkinci gün: Arefe günü (9 Zilhicce)

Güneş doğduktan sonra Mina'dan Arafat'a hareket edilir. Zevâl vaktinden sonra Nemire Mescidi'nde imamla beraber öğle ve ikindi namazları öğle vaktinde cem-i takdim ve kasr ile kılınır. Ardından akşam güneş batıncaya kadar Arafat'ta vakfe yapılır; dua, zikir, istiğfâr ve telbiye ile vakit geçirilir. Bu, haccın en büyük rüknüdür. Güneş battıktan sonra hemen Müzdelife'ye hareket edilir; akşam ve yatsı namazları Müzdelife'de cem-i tehir ile kılınır, geceleme orada yapılır ve cemerât için 49 çakıl taşı toplanır.

Üçüncü gün: Bayramın 1. günü — Kurban Bayramı (10 Zilhicce)

Sabah namazından sonra Mina'ya gidilir. Önce Akabe Cemresi (büyük şeytan) yedi taşla taşlanır; her taş atılırken «Bismillâhi Allâhu Ekber» denir. Sonra temettü ve kıran haccı yapanlar şükür kurbanlarını keser. Ardından erkekler saçlarını traş eder (halk) veya kısaltır (taksîr); kadınlar bir parmak ucu kadar kısaltır. Bunlarla birinci tahallül gerçekleşir, ihram yasaklarından eşle münasebet hariç çoğu kalkar. Sonra Mekke'ye inilip ifâza tavafı yapılır; daha önce sa'y yapılmadıysa sa'y de yapılır. Böylece ikinci tahallül de gerçekleşir.

Teşrîk günleri (11, 12 ve 13 Zilhicce)

Hacı, teşrîk günleri Mina'da geceler ve her gün öğleden sonra üç cemreyi (küçük, orta, büyük) sırayla yedişer taşla taşlar. Acele etmek isteyen 12 Zilhicce'de güneş batmadan önce Mina'dan ayrılabilir; geç kalan 13 Zilhicce gecesini de Mina'da geçirip taşlamasını tamamlar: «Kim iki gün içinde (Mina'dan) acele edip dönerse ona günah yoktur. Kim de gecikirse ona da günah yoktur» (Bakara 2/203). Mekke'den ayrılmadan önce vedâ tavafı yapılır.

Kâbe-i Muazzama ve Mescid-i Haram

Kâbe-i Muazzama Müslümanların kıblesidir; insanlar için bina edilen ilk evdir: «Şüphesiz, insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'deki çok mübarek ve âlemlere hidayet kaynağı olan Beytullah'tır» (Âl-i İmrân 3/96). Mescid-i Haram'da Kâbe ile birlikte Makâm-ı İbrâhim, Hacerü'l-Esved, Hicr-i İsmâil ve zemzem kuyusu bulunur. Daha fazlası: Kâbe-i Muazzama.