İslâmî Geometrik Desenler

İslâm sanatında geometrinin doğuşu

İslâm sanatında canlı varlık tasvirinin (insan ve hayvan figürleri) ihtiyat sebebiyle tercih edilmemesi, sanatçıları üç temel ifade alanına yönlendirmiştir: hat (yazı sanatı), geometri ve nebatî motifler (rûmî, hatâyî, palmet). Bu üç unsur birleşince, dünyanın en zengin ve matematiksel olarak en sofistike tezyîn dili ortaya çıkmıştır.

Geometrik desenler bir kompozisyon olarak değerlendirildiğinde, sadece süsleme değil, Yüce Allah'ın kâinatta tecellî eden düzen ve simetrisinin görsel bir hatırlatması olarak da yorumlanır. Bir desende sonsuza uzanan ritim, «ahsen-i takvîm» ile yaratılan kâinat nizamına bir göndermedir.

Geometrik desenlerin temel kuralları

İslâm geometrik desenleri çoğunlukla aşağıdaki ilkelere göre inşa edilir:

• Pergel ve cetvel: Bütün desenler sadece pergel ve cetvelle (Öklid geometrisinin temel aletleri) çizilebilir.
• Bölünebilir poligonlar: Üçgen, kare, beşgen, altıgen, sekizgen, on iki gen ve on altıgen temel birimlerdir.
• Yıldız poligonları: 6, 8, 10, 12 ve 16 köşeli yıldızlar en yaygın kompozisyon merkezleridir.
• Sonsuz tekrar (tessellation): Desen, bir karoyu sınırsızca tekrarlayarak kaplama yapacak şekilde tasarlanır. Modern matematikte buna quasiperiodic tiling denir.
• Simetri eksenleri: Her desende belirgin simetri eksenleri ve dönme simetrileri yer alır.

Türk-İslâm sanatında çini sanatı

Çini, sırlanmış pişmiş toprak levhaların mimarî süsleme olarak duvar, kubbe ve mihrablara yerleştirilmesi sanatıdır. Türk-İslâm sanatında çini çok zengin bir tarihe sahiptir:

• Selçuklu dönemi (11-13. yüzyıl): Mozaik çini (kesme çini) tekniği ile geometrik desenler ve Kûfî hat birleştirilirdi. Konya Alâeddin Camii ve Sivas Çifte Minareli Medrese örnek eserlerdir.
• Erken Osmanlı (14-15. yüzyıl): Bursa Yeşil Camii ve Yeşil Türbe çini süslemeleriyle meşhurdur (cuerda seca tekniği).
• İznik çinisinin altın çağı (16. yüzyıl): Mimar Sinan'ın eserlerinde — Süleymaniye, Selimiye, Rüstem Paşa Camii, Sokollu Mehmet Paşa Camii — İznik çinisi zirvesine ulaşmıştır. Beyaz zemin üzerine kobalt mavisi, turkuaz, mercan kırmızısı ve yeşil tonlarıyla işlenen lale, karanfil, hatâyî ve rûmî motifleri en bilinen özelliğidir.
• Kütahya çinisi (17-19. yüzyıl): İznik'in gerilemesinden sonra üretim Kütahya'ya kaydı; daha sade ve halk üslubunda eserler verildi.

Kündekâri: ahşap geometrinin zirvesi

Kündekâri, ahşap parçaların çivi ve tutkal kullanılmadan, geometrik kaidelerle birbirine geçmeli olarak monte edilmesi sanatıdır. Selçuklu döneminden itibaren cami minberlerinde, mihrab kapaklarında, Kur'an rahlelerinde ve dolap kapaklarında uygulanmıştır. En muhteşem örnekler:

• Konya Alâeddin Camii minberi (h. 550 / m. 1155): Anadolu Selçuklu devrinin günümüze kadar ulaşan en eski ve en görkemli kündekâri eseridir.
• Aksaray Ulu Camii minberi (h. 626 / m. 1228-29): Selçuklu kündekârisinin diğer önemli örneği.
• Birgi Ulu Camii minberi (h. 712 / m. 1322): Aydınoğulları beyliği döneminden zarif bir örnek.

Kündekârinin sırrı, ahşabın yaz ve kışın genleşip büzülmesine rağmen küçük geometrik parçaların birbirini sıkıştırıp tutması ve yüzyıllar boyu sağlam kalmasıdır. UNESCO 2015 yılında bu zanaatı İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine almıştır.

Mukarnas: üç boyutlu geometri

Mukarnas (mukarnasât), küçük üçgen, kare ve dilim parçalarının üst üste konularak kubbe geçişlerinde, taçkapı ve mihrablarda bal peteği görünümünde üç boyutlu kompozisyonlar oluşturduğu mimarî elemandır. Selçuklu taçkapılarında (Divriği Ulu Camii ve Dârüşşifâsı, Sivas Buruciye Medresesi) muhteşem örnekleri vardır. Mukarnas hem yapısal bir geçiş elemanıdır hem de geometrik bir süsleme; iki boyutlu geometrinin üç boyuta taşınmasıdır.

Rûmî, hatâyî ve nebatî motifler

Geometrik desenlerin yanı sıra Türk-İslâm tezyîninin temel motif sistemi şunlardır:

• Rûmî: Hayvan figürlerinden stilize edilmiş, ucu kıvrımlı palmet motifi; Selçuklu döneminden başlayarak gelişmiştir.
• Hatâyî: Orta Asya'dan gelen stilize çiçek (lotus, krizantem, şakayık) motifleri.
• Penç: Beş yapraklı çiçek; tek yaprak veya gruplar hâlinde kullanılır.
• Münhanî: Eğri çizgilerden oluşan, hareketli bordür motifleri.
• Bulut: Çin sanatından gelen, stilize edilmiş bulut formları (özellikle 16. yüzyıl Osmanlı tezhîbinde).

Günümüzde geometrik desen sanatı

Türkiye'de geometrik desen ve tezhip sanatı bugün hâlâ canlıdır. İstanbul başta olmak üzere pek çok şehirde tezhip ve geometri kursları, vakıflar ve sanat dernekleri faaliyet göstermektedir. IRCICA'nın düzenlediği milletlerarası tezhip yarışmaları ve sergiler bu sanatın canlı tutulmasına önemli katkı sağlamaktadır. İlgili: İslâm hat sanatı.