Temel: güneşin konumu her vakti belirler
Her namaz vakti, belirli bir coğrafî konumda güneşin ufka göre yükseklik açısından türetilir. Beş vakit, beş farklı güneş konumuna karşılık gelir:
- İmsak / Fecr-i sâdık — güneş doğu ufkunun belirli bir açı altına indiğinde (tan ağarmadan önce)
- Güneş (Şürûk) — güneşin üst kenarı ufku geçtiğinde (sabah vaktinin sonu)
- Öğle (Zeval sonrası) — güneşin gökyüzünde en yüksek noktayı geçmesiyle (Zeval)
- İkindi — bir cismin gölgesi kendi boyuna oranla belirli bir uzunluğa ulaştığında
- Akşam — güneş ufkun altına tamamen battığında
- Yatsı — güneş batı ufkunun belirli bir açı altına indiğinde (şafak kaybolduktan sonra)
Bunların dördü — öğle, güneş doğuşu, akşam ve ikindi — tüm âlimler ve tüm yöntemler arasında ittifak ile sabittir. Uygulamalar arasındaki farkın neredeyse tamamı fecir (imsak) ve yatsı hesabından kaynaklanır.
Matematik: güneşin yüksekliği nasıl bulunur
Bir enlem, boylam ve tarih verildiğinde güneşin herhangi bir andaki ufuk yüksekliği şu girdilerle hesaplanır:
- Güneş deklinasyonu — güneş ile yerin ekvator düzlemi arasındaki açı; yıl boyunca aralık −23.5° (Aralık) ile +23.5° (Haziran) arasında değişir
- Saat açısı — güneşin öğle konumundan ne kadar uzaklaştığı, derece cinsinden
- Gözlemcinin enlemi — güneşin ne kadar yükseğe çıktığını ve gökte ne kadar kaldığını belirler
Güneş yüksekliği için temel formül:
sin(yükseklik) = sin(enlem) × sin(deklinasyon) + cos(enlem) × cos(deklinasyon) × cos(saat_açısı)
Fecir ve yatsı için bu formül tersten çözülür: hedef ufuk altı açısı verilir ve o açıya kaçta ulaşıldığı (saat açısı) çıkarılır. İşte yöntem farkları tam burada belirir.
Fecir ve yatsı yöntemleri arasındaki fark
Fecir, fecr-i sâdık ile başlar — doğu ufkunda yatay beyazlığın ilk belirdiği an. Astronomik olarak bu, güneşin ufkun altında belirli bir açıya inmesine karşılık gelir. Farklı ilmî gelenekler, asırlar önce farklı enlemlerde yapılan gözlemlere dayanarak bu açıyı farklı yorumlamıştır.
| Yöntem | Fecir Açısı | Yatsı Açısı | Yaygın kullanım |
|---|---|---|---|
| Diyanet (Türkiye) | 18° | 17° | Türkiye — resmî tablo |
| ISNA | 15° | 15° | ABD (en yaygın) |
| Müslüman Dünya Birliği (MWL) | 18° | 17° | Avrupa, Uzak Doğu |
| Mısır Genel Otoritesi | 19.5° | 17.5° | Afrika, Suriye, Lübnan, Malezya |
| Karaçi Üniversitesi | 18° | 18° | Pakistan, Bangladeş, Hindistan, Afganistan |
| Ümmü'l-Kurâ (Mekke) | 18.5° | Akşamdan 90 dk sonra (sabit) | Suudi Arabistan |
Daha büyük bir fecir açısı, güneşin ufkun daha derinine inmesini gerektirir — bu da fecrin daha erken hesaplanması demektir. Yani Diyanet ve MWL (18°), ISNA (15°)'ten daha erken bir fecir verir. Bu fark, enlem ve mevsime göre 10-20 dakika arasında değişebilir.
İkindi nasıl hesaplanır (Hanefî–Şâfiî farkı)
Fecir ve yatsının aksine ikindi, güneşin ufuk altı açısıyla değil; gölgelerin uzunluğuyla tanımlanır. Buradaki ilmî tercih iki mezhep arasındadır:
- Şâfiî, Mâlikî, Hanbelî: İkindi, bir cismin gölgesi kendi boyuna eşit olduğunda girer (gölge faktörü 1). Bu, daha erken bir ikindi verir.
- Hanefî: İkindi, bir cismin gölgesi kendi boyunun iki katı olduğunda girer (gölge faktörü 2). Bu fark özellikle yazın 30-60 dakikayı bulabilir.
Türkiye'de Diyanet İşleri Başkanlığı, ülkenin Hanefî çoğunluğu sebebiyle ikindi vakti için gölge faktörü 2'yi (Hanefî) esas alır. Şâfiî mezhebine tâbi olanlar uygulamada ayarlardan gölge faktörünü 1 yapabilirler.
Yüksek enlem zorlukları
Aşırı enlemlerdeki şehirlerde (48°K üstü veya 48°G altı) yaz aylarında astronomik alacakaranlık tüm gece sürebilir — yani güneş fecir veya yatsı eşik açısına hiç inmez. Bu durumda hesaplama yöntemleri özel kurallar kullanır:
- Gece ortası: Yatsı, gece yarısına sabitlenir
- Gecenin 1/7'si: Gece yediye bölünür
- Açı tabanlı: Alacakaranlığın tamamen bittiği en yakın güne göre
- En yakın enlem: Bu sorunu yaşamayan en yakın konumun vakitleri kullanılır
Türkiye'de bu sorun nadiren yaşanır; ancak Avrupa'daki Türk topluluklarının bulunduğu Stockholm, Berlin gibi şehirlerde yaz aylarında devreye girebilir. Diyanet, yurt dışı tabloları için Müftülük kararıyla bu özel kuralları uygular.
Diyanet vakitlerinin doğruluğu
Modern namaz vakti hesapları son derece doğrudur — açık hava koşullarında fiziksel gözleme 1-2 dakika yakındır. Uygulamalar arası farkın ana kaynağı matematik değil; seçilen yöntem ve rakım düzeltmesidir. Deniz seviyesindeki uygulama ile rakım düzeltmesi yapan uygulama, dağlık bir şehir için akşam vaktini biraz farklı gösterir.
Bu sitedeki Türkiye vakitlerini biz Diyanet tablosu ile karşılaştırarak doğruluyoruz. Aynı yöntem seçildiğinde dakika farkı olmamaktadır. Eğer büyük bir fark görüyorsanız neredeyse her zaman yöntem uyumsuzluğundandır — önce ayarlarınızı kontrol edin.
Sıkça sorulan sorular
- Farklı uygulamalar neden farklı namaz vakitleri gösterir?
- Çünkü farklı hesaplama yöntemleri kullanırlar. Türkiye'de yaygın olan Diyanet yöntemi fecir için -18°, yatsı için -17° açıyı esas alırken ISNA -15° / -15°, Mısır Genel Otoritesi -19.5° / -17.5° kullanır. Açıdaki 1-2 derece fark fecir ve yatsı vakitlerinde gözle görülür dakika farkı oluşturur.
- En doğru namaz vakti hesaplama yöntemi hangisidir?
- Tüm büyük yöntemler astronomik olarak doğrudur — aynı trigonometriyi kullanır. Fark, fecri ve yatsıyı tanımlamak için kullanılan eşik açısındadır ve bu fıkhî bir tercihtir. Türkiye için en güvenilir tercih Diyanet İşleri Başkanlığı tablosudur.
- Namaz vakitleri her gün aynı mıdır?
- Hayır. Güneşin konumu Dünya'nın yörüngesi ve eksen eğikliğine bağlı olarak her gün değişir. Yazın fecir erkene, yatsı geçe kayar; kışın tersi olur. Günlük kayma genelde 1-3 dakikadır. Bu yüzden aylık imsakiye takvimleri pratiktir.
- Diyanet vakitleri hangi açıları kullanır?
- Diyanet İşleri Başkanlığı, fecir için güneşin ufkun -18° altında olmasını, yatsı için ise -17° altında olmasını esas alır. İkindi vakti için Hanefî mezhebine göre 'gölgenin nesnenin iki katı' (gölge faktörü 2) tercih edilir. Bu, ülke çapında uygulanan resmî tablodur.
İlgili rehberler
- Şâfiî ve Hanefî İkindi Vakti Farkı — gölge faktörü 1 mi, 2 mi?
- Namaz Nasıl Kılınır? — Adım adım rehber
- Ezan vakitleri — şehrinize özel